|
Su ürünleri yetiştiriciliği, dünya besin gereksiniminin önemli kısmını karşılayantemel bir endüstridir. Asya ülkelerinde yüzyıllardır uygulanmaktadır. Özellikle son 50 yılda eğitim merkezleri ve hızlı teknoloji transferi ile şaşırtıcı bir gelişim göstermiştir. FAO tarafından dünyada en hızlı büyüyen gıda sektörü olarak belirlenmiştir. Dünyada yetiştiricilikle üretilen su ürünleri miktarı 1980’de 7,4 milyon tondan 1990’da 16,8 milyon tona ve 2002 yılında 40 milyon tona ulaşmıştır. Su ürünleri yetiştiriciliği, dünya balıkçılık üretiminin yaklaşık %30’unu karşılamakta (Davenport et al. 2003) ve yılda% 10’dan daha fazla artarak büyümektedir. Su ürünleri yetiştiriciliği, çok çeşitli aktiviteleri içeren bir terimdir. Örneğin, dünyada tatlısu sistemlerinde ticari veya rekreasyonel balıkçılığı geliştirmek amacıylayılda 60 milyar balık yavrusu yumurtadan yetiştirilerek doğaya salınmaktadır.
Asya’da herbivor balıklar pirinç yetiştiriciliği ile kombine edilen düşük teknolojili ekstansifsistemlerde yetiştirilmektedir. Tanklarda, havuzlarda veya kafeslerde gökkuşağıalabalığı intensif olarak üretilmektedir. Su ürünleri yetiştiriciliği, yumuşakçalar (abalon, midye, istridye), kabuklu ve balık yetiştiriciliğini kapsamaktadır.
Çeşitliliğin çok fazla olmasına karşın dünya su ürünleri yetiştiriciliği değer ve üretim miktarıaçısından birkaç türle sınırlanmıştır. Bunlar özellikle kelp, sazan, istiridye ve karidestir (Çizelge 1). Dünyada üretim miktarı açısından dominant olan sazan üretimidir. Ticari değeri en yüksek olan ise birim fiyatının yüksekliği nedeniyle kaplankaridesidir (Davenport et al. 2003). Su ürünleri yetiştiriciliği; üretilen miktar, yetiştirilebilen tür sayısı ve yetiştiricilik yapılan coğrafik bölge ve ortam bakımından önemli artış göstermektedir. Bunda çeşitli faktörler rol oynamaktadır (Çelikkale vd 1999); - Doğal stoklardan maksimum yararlanma düzeyine ulaşılmış olması ve birçok türün doğal veya avcılık yoluyla üretiminin artan talebi karşılayamaması, - Su ürünlerinin besin değeri ve artan nüfusun beslenmesinde oynayacağırolün toplumlarca benimsenmiş olması, - Açık deniz balıkçılığının giderek pahalı bir ekonomik faaliyet haline gelmesi, münhasır ekonomik bölgelerin sınırlarının çoktan belirlenmiş oluşu, - Deniz kirliliği ve aşırı avcılık gibi nedenlerle doğal stoklara zarar verilmesi ve bu stokların takviye edilmelerine gerek duyulması, -Talebin artması ve doğal üretimin azalması sonucu pazar fiyatlarındaki artışın yetiştiriciliği cazip hale getirmesi, -Su ürünlerinin beslenmede önemini kavrayan toplumlarda yıl boyunca su ürünlerine talep olması, -Biyoloji, çeşitli mühendislik ve genetik bilimindeki gelişmelerle yetiştiricilikte her geçen gün yeni gelişmelerin sağlanmasıdır. Tahminlere göre 2025 yılında dünya su ürünleri yetiştiriciliğinin 1989 yılındaki gibi kişi başına yıllık 19 kg su ürünleri değerinin korunabilmesi için 62 milyon tona (şu andaki üretimin yaklaşık 1,5-2 katına) ulaşması gerekmektedir. 1998 yılında dünya su ürünleri tüketimi kişi başına 15,8 kg olarak gerçekleşmiştir. Kişi başına 3,2 kg’lık azalma dünya nüfusunun artmasından kaynaklanmıştır .
Dünya su ürünleri yetiştiriciliğinde ilk on sırayı alan türlerin üretim miktarları ve ticari değerleri (Davenport et al. 2003) Tür Üretim miktarı (milyon ton) Kelp (Laminaria japonica) 4,17 Pasifik istridyesi (Crassostrea gigas) 2,92 Gümüş sazanı (Hypophthalmichthys molitrix) 2,88 Ot sazanı (Ctenopharyngodon idella) 2,44 Sazan (Cyprinus carpio) 1,99 Büyükbaş sazan (Aristichthys nobilis) 1,41 Tarak (Pecten yessoensis) 1,27 Japon midyesi (Ruditapes phillipinarum) 1,12 Havuz balığı (Carassius carassius) 0,69 Nil tilapya (Oreochromis niloticus) 0,60 Tür Ticari değeri (milyon dolar) Kaplan karidesi (Penaeus monodon) 3,93 Pasifik istridyesi (Crassostrea gigas) 3,23 Gümüş sazanı (Hypophthalmichthys molitrix) 2,79 Kelp (Laminaria japonica) 2,70 Sazan (Cyprinus carpio) 2,42 Ot sazanı (Ctenopharyngodon idella) 2,23 Atlantik salmonu (Salmo salar) 1,87 Tarak (Pecten yessoensis) 1,62 Japon midyesi (Ruditapes phillipinarum) 1,52 Büyükbaş sazan (Aristichthys nobilis) 1,31 Dünya yetiştiricilik üretiminin % 90’ı Asya ülkelerince yapılmaktadır. Çin gerek avcılık gerekse yetiştiricilik açısından en önemli ülke konumundadır. Dünyada yetiştiricilikle üretilen su ürünleri miktarının 2025 yılında 62 milyon ton/yıl hedefine ulaşacağı tahmin edilmektedir. Türkiye üretim miktarı dikkate alındığında, AB ülkeleri arasında 7. sıraya girmektedir. Fakat kişi başına su ürünleri tüketimi açısından 8-10 kg ile son sıralarda yer almaktadır. FAO istatistiklerine göre dünya su ürünleri tüketimi yaklaşık 15 kg’ dır.AB ülkelerinde kişi başına balık tüketiminin 22 kg olduğu göz önüne alındığında dünya ve AB ortalamasına ulaşabilmek için tüketimin 1,5-3 kat artırılmasıgerekmektedir. 2. Su Ürünleri Yetiştiriciliğinin Mevcut Durumu ve Potansiyeli Türkiye içsu kaynakları ve denizleri yaklaşık 25 milyon ha yüzey alanı ile büyük bir su ürünleri yetiştiricilik potansiyeline sahiptir (Çizelge 2). Türkiye’de su ürünleri yetiştiriciliği 1970’lerde ilk alabalık çiftliğinin kurulmasıile başlamış ve 2004 yılında yetiştiricilik yapılan toplam tesis sayısı 1659’a yükselmiştir. Yetiştiriciliğin toplam su ürünleri üretimindeki payı ise hızla yükselmiş ve yaklaşık olarak toplam üretimin % 10’una ulaşmıştır.
Türkiye su potansiyeli (TAGEM 1998) Üretim alanıAdet Uzunluk (km) Alan (ha) Göl 200 - 906118 Baraj gölü 206 - 342377 Gölet 953 - 15500 Akarsular 33 177714 - Denizler - 8333 24607200 Toplam alan 25871195 Türkiye’de 2002 yılı su ürünleri üretimi 627847 ton olup, toplam arzın % 83’ü deniz ürünlerinden, % 7’si içsu ürünlerinden ve %10’u da yetiştiricilik yoluyla elde edilen ürünlerden oluşmaktadır (Çizelge 3). Çizelge 3. 1992-2002 yıllarında içsu ve denizlerde avcılık ve yetiştiricilikle elde edilentoplam su ürünleri üretimi (ton) ve oransal değişimi (%) (DİE 2002) Yıllar Avcılık Yetiştiricilik
 Yazılarla İlişiki Seçenekleri
|
